...

5 november 2019


Wifi: tellen of tracken, wat mag er? Publicatie in 'Een slimme stad, zo doe je dat'


Dit artikel schreef Demi van Weerdenburg voor het boek ‘Een slimme stad, zo doe je dat – verbonden, flexibel en betekenisvol: maak de echte future city’ van de Future City Foundation. Via deze link kun je het volledige boek downloaden of bestellen.

 

Eind 2018 stelt de privacyautoriteit AP zich kritisch op tegenover het zogenaamde wifitracking. Gemeenten worstelen met de wifisensortechnologie, beschikbare data en privacyissues om op basis van uw bezoek aan de stad een beleid op te stellen. Waarom zouden gemeenten u nog willen tellen?

 

Hoe gebruiken bezoekers mijn binnenstad? Waar lopen ze? Waar blijven ze staan? En waarom? Voor gemeenten is het belangrijke informatie om te beslissen hoe de gemeente moet worden ingericht. En daarom werden de handmatige tellingen die decennia geleden werden gedaan, vervangen door het tellen van wifisignalen. Maar hoe ver mag je daarin gaan?

‘Het is een groot goed om je in het openbaar onbespied te wanen’, aldus de Autoriteit Persoonsgegevens (AP). En daarom is het volgen van een wifisignaal, het zogenaamde wifitracking, alleen onder strikte voorwaarden toegestaan. Het MAC-adres dat gebruikt wordt voor wifitracking, is volgens de AP een indirect identificeerbaar persoonsgegeven. Enkel in heel specifieke periodes, afgebakende gebied en wanneer het echt noodzakelijk is mag wifitracking wel toegepast worden. Maar volgens de AP ‘… zijn er vrijwel geen redenen die het volgen van het winkelend publiek of reizigers rechtmatig maken’. Bovendien stelt de AP dat er alternatieven mogelijk zijn.

De gemeente Amersfoort heeft de uitspraak van de AP gevolgd en is helemaal gestopt met de Locatus-data die werden verzameld met behulp van wifitracking. Janette van Dijk is projectmanager Smart City bij de gemeente Amersfoort. Het team Economie van de gemeente gebruikte samen met de Stichting Citymarketing de Locatus-data afkomstig van wifitracking om inzicht te krijgen in bezoekersstromen en -aantallen, onder andere om beleid op te kunnen stellen voor de openbare ruimte.

 

Hoe werkt het?

Iedere smartphone stuurt (mits de wififunctionaliteit is ingeschakeld) een continu signaal uit met een uniek identificatienummer: het MAC-adres. Met deze unieke code is jouw telefoon te onderscheiden van andere apparaten. De sensor vangt op waar en wanneer een telefoon – en dus een persoon – zich bevindt. Deze gegevens worden in de sensor versleuteld, zodat de MAC-adressen niet opgeslagen worden. Wie niet gevolgd wil worden moet zelf via de instellingen van zijn telefoon wifi volledig uitschakelen of zichzelf aanmelden via een opt-outregister. Als de gegevens geanonimiseerd zijn, is er geen enkele herleiding naar een MAC-adres mogelijk.

 

Aanpassingen in de technologie

De gemeente Enschede maakt wel gebruik van wifitechnologie, maar volledig geanonimiseerd. Gerdien Looman, procescoördinator van de Enschedese Smart City Agenda licht toe: ‘Wij tracken niemand en hebben dat ook niet gedaan. Wat we doen is wifitellen. We tellen het aantal bezoekers via hun wifisignaal. Daarvoor hoeven we geen gegevens te bewaren. We tellen alleen de aantallen. Dat doen we op een aantal plaatsen in de binnenstad en daardoor zien we de verschillen in drukte in de binnenstad van Enschede. Wat we nu doen is in feite net zo anoniem als het handmatig tellen van het aantal bezoekers, met als voordeel dat we dit niet op één dag in het jaar doen, maar op alle dagen, waardoor we ook informatie krijgen over drukte bij evenementen, gevolgen van verkeersmaatregelen kunnen monitoren, bezoekersdrukte kunnen managen enzovoort. Dit levert niet alleen meer, maar ook betere data op.’ En dat is nuttig, vindt Looman. De gemeente gebruikt de data om druktebeelden in de binnenstad te monitoren en om antwoord te kunnen krijgen op vragen als: hoe gaat het met de stad of wat is het effect van de investeringen in de binnenstad? In Enschede bestaat al ruim twintig jaar een Binnenstadsmonitor waar de bezoekerstellingen onderdeel van uitmaken.

 

Waardevolle informatie?

In Enschede is vooral het meten van druktebeeld het belangrijkst. In Amersfoort zagen ze het volgen van bezoekersstromen als een waardevolle innovatie. Van Dijk stelt: ‘We mogen nog wel tellen, maar als gemeente zijn we juist geïnteresseerd in de manier waarop bezoekers door de stad lopen en of ze eenmalig of vaker naar Amersfoort komen.’ Omdat de AP stelt dat met enkel het pseudonimiseren van de verzamelde data nog steeds unieke MAC-adressen te herleiden zijn, is het vinden van patronen tussen de metingen van verschillende sensoren niet meer eenvoudig. In de aangepaste sensor van CityTraffic – de partij die de tellingen voor Enschede verzorgt – zijn de data die van sensor X binnenkomen niet te herleiden in de data afkomstig van sensor Y. Huib Lubbers, oprichter van CityTraffic, legt uit dat met behulp van ontdubbeling en statistische analyses het unieke aantal bezoekers wordt ingeschat. Een MAC-adres wordt door de sensor opgemerkt als ‘Rotterdam’, wat vervolgens als ‘dam’ wordt doorgegeven aan de server. Op deze server staat meerdere keren ‘dam’ maar deze versleutelde data kan even goed afkomstig zijn van ‘Amsterdam’ of ‘Schiedam’, waardoor de analyse een schatting blijft.

In de honger naar de meest waardevolle informatie wordt met een schuin oog gekeken naar innovatieve technologieën waarbij gegevens niet direct of indirect identificeerbaar zijn. Het telcamerasysteem in Nijmegen telt puntjes en streepjes en geen persoonsgegevens – maar deze gegevens zijn volgens Lubbers niet te ontdubbelen. Telecomdata levert juist blinde vlekken op en lijkt niet geschikt voor binnenstedelijke (economische) vraagstukken. De gemeente Amersfoort heeft onlangs op kleine schaal geëxperimenteerd met een gps-tracker; de uitkomsten en de technologie worden nu geëvalueerd.

 

Waarborgen van privacy en autonomie

Gemeenten zijn zich door de uitspraak van de AP bewuster geworden van de privacyissues binnen sensortechnologie. Looman zegt: ‘We hebben als gemeente bijgeleerd en zijn nog scherper op wat wel en wat niet mag.’ De privacyautoriteit doet momenteel nog een onderzoek naar de toegepaste tweestapsmethode van CityTraffic (de methode die de gemeente Enschede ook gebruikt). Lubbers van CityTraffic stelt dat de methode valt binnen de huidige kaders van de AVG. Ook de gemeente Amersfoort onderzoekt onder welke voorwaarden dataverzameling in de openbare ruimte mag plaatsvinden. Wanneer data slechts een maand bewaard mogen worden, komen niet alle herhalingsbezoekers naar voren, merkt Van Dijk op. De gemeente Enschede gaat nieuwe technologieën met een ethische commissie toetsen en de gemeente Amersfoort doet mee met een herijking van VNG’s spelregels voor het verzamelen van data in de openbare ruimte.

Van Dijk heeft begrip voor de wetgeving, maar vindt de restricties ook jammer: ‘De gemeente gebruiken de data voor het in kaart brengen van loopstromen, niet om de route van één persoon te kunnen volgen.’ Maar volgens David Korteweg, beleidsadviseur bij Bits of Freedom, past deze discussie binnen een fundamentele vraag over onze autonomie. ‘Alles wordt maar vastgelegd, is dat wat we willen?” Het verzamelen van informatie ziet hij slechts als een eerste stap. Als data eenmaal binnen zijn gehaald, dan is er veel mogelijk en kan het ook voor andere doeleinden en door andere personen gebruikt worden. Sensoren worden steeds goedkoper en kunnen op een grotere schaal permanent ingezet worden. Het gevaar is volgens Korteweg dat data macht oplevert, geld waard is en het de burger mogelijk (onbewust) kan beïnvloeden.

 

Autonomie gaat over de keuzevrijheid en beslissingsruimte die een individu heeft in de openbare ruimte. Daarbij horen bewustmaking en het informeren van burgers dat er getrackt of geteld wordt. Net als de wijze waarop de privacy van de burger geborgd wordt en welke mogelijkheden er bestaan tot opt-out. De honger naar data wordt gerechtvaardigd door het vergroten van de stedelijke leefbaarheid, maar levert ondertussen een grijs gebied op. Gemeenten zoeken met behulp van ethische commissies en spelregels naar mogelijkheden om binnen de mogelijkheden in de technologie en de kaders van wetgeving, regelgeving en ethiek, data in de openbare ruimte te (blijven) verzamelen.

 

nieuws_slimmestad.jpg

 

Foto: Wikimedia


STUUR DOOR | DELEN >
STEL EEN VRAAG N.A.V. DIT BERICHT >
NIEUWS OVERZICHT >